آخرین مطالب

آیا چین می‌تواند در صنعت هوش مصنوعی پیشگام جهان شود؟

«در جنوب رود هوآی، چند غار از میان برف و باران قابل مشاهده هستند.»

این جمله که به زبان چینی کلاسیک نوشته شده، یک پیشرفت مهم برای چین محسوب می‌شود – البته نه در عرصه ادبیات بلکه در حوزه توان رایانشی. این جمله توسط یک مدل زبان هوش مصنوعی به اسم Wu-Dao 2 نوشته شده که از نظر وزن شعر و لحن از اشعار سنتی قابل تفکیک نیست. آزمایشگاهی که این محصول را طراحی کرده یعنی آکادمی هوش مصنوعی پکن (BAAI) از بازدیدکنندگان سایت خودش خواسته که اشعار Wu Dao  را از اشعار شاعران چینی برجسته قرن هشتم تشخیص دهند. شواهد نشان می‌دهد که این هوش مصنوعی اکثر مخاطبان را به اشتباه انداخته است.

این سیستم که معنای نام آن “روشنگری” است و می‌تواند کوچکترین ریزه‌کاری‌های زبان را شبیه‌سازی کند، با استفاده از یک شبکهٔ عصبی دارای ۱.۷۵ تریلیون متغیر و ورودی‌های دیگر ساخته شده است. مدل مشابهی به اسم GPT-3 که سال پیش توسط گروهی از محققان دانشگاه سانفرانسیسکو ساخته شد و در زمان خودش فوق‌العاده به نظر می‌رسید، تنها ۱۷۵ میلیارد پارامتر را در نظر می‌گرفت. به این ترتیب وو دائو جهشی بزرگ در طراحی این نوع از سیستم‌های یادگیری ماشینی است که سعی به شبیه‌سازی عملکرد مغز انسان دارند. علاقمندان ادبیات کلاسیک شیفته این محصول شدند – البته نه به اندازه مقامات پکن که هوش مصنوعی را محوریت اصلی طرح بزرگ اقتصادی و تکنولوژیکی چین قرار دارند که اولین بار در سال ۲۰۱۷ تصویب شد. از طرفی این سیستم منجر به نگرانی دولتمردان غربی شد که نگران کاربردهای هوش مصنوعی در حوزه‌هایی مثل نظارت و جنگ هستند و البته سرمایه گذارانی را به خود جذب کرد که به دنبال فرصت‌های تجاری عظیم در این فناوری هستند.

به‌ظاهر این طرح موقعیت خیلی خوبی برای شروع دارد. بخش تدارکات JD.com (یک شرکت تجارت الکترونیک) یکی از پیشرفته ترین انبارهای خودکار را در نزدیک شهر شانگهای اداره می‌کند. در ماه می، شرکت فناوری بزرگ چینی Baidu، تاکسی‌های بدون راننده را در شهر پکن راه اندازی کرد. مدل‌های هوش مصنوعی شهر هوشمند SenseTime – دوربین‌های نظارتی که بر همه چیز از تصادفات گرفته تا خودروهایی که به صورت غیرقانونی پارک شده‌اند، نظارت دارند – در بیشتر از صد شهر چین و خارج از این کشور نصب شده اند. تعداد ربات‌های صنعتی مجهز به هوش مصنوعی در کشور چین نسبت به سایر کشورها بیشتر است و در سال ۲۰۲۰ تعداد ارجاع به مقالات علمی چینی در این حوزه از مقالات آمریکایی پیشی گرفت.

پنج شرکت متخصص هوش مصنوعی برتر چینی جمعاً حدود ۱۲۰ میلیارد دلار ارزش دارند (نمودار ۱). بزرگترین آنها یعنی Hikvision ارزش بازار ۶۰ میلیارد دلاری دارد. SenseTime که سی ام دسامبر تبدیل به یک شرکت سهامی عام شد، ۲۸ میلیارد دلار ارزش دارد. انتظار می‌رود که به زودی دو شرکت دیگر هم در این فهرست قرار بگیرند. بر اساس شاخص هوش مصنوعی که توسط دانشمندان دانشگاه استنفورد منتشر شده، در سال ۲۰۲۰، حجم سرمایه‌گذاری در استارتاپ‌های حوزهٔ هوش مصنوعی ثبت‌نشدهٔ آمریکایی، به ۱۰ میلیارد دلار رسید. SenseTime پیش بینی کرده که درآمدهای این شرکت در حوزه تشخیص تصویر مبتنی بر هوش مصنوعی و نرم‌افزارهای بینایی کامپیوتری، که پیشرفته‌ترین بخش بازار هستند، تا سال ۲۰۲۵ به ۱۰۰ میلیارد یوآن (معادل ۱۶ میلیارد دلار) برسد که این رقم در سال ۲۰۲۱، ۲۴ میلیارد یوآن بود (نمودار ۲).

اما اگر نگاهی فراتر از این اخبار و یا اشعار وو دائو داشته باشیم، شرایط پیچیده‌تر می‌شود. چین پیشرفت زیادی در حوزه هوش مصنوعی داشته و هر از گاهی محصولاتی جالب توجه مثل وو دائو را از این کشور می‌بینیم. اما بدون شک از نظر ابتکار و نوآوری‌های جدید و سرمایه گذاری از آمریکا بسیار عقب‌تر است. در سال ۲۰۲۰، یعنی سه سال پس از شروع طرح بزرگ چین، شرکت‌های خصوصی چینی در حوزه هوش مصنوعی کمتر از نصف سرمایه‌ای که در شرکت‌های آمریکایی مشابه صرف می‌شود را دریافت کردند و بخش عمده‌ای از سرمایه عمومی و خصوصی که به این بخش سرازیر می‌شود، در نهایت بیهوده اتلاف می‌شود.

در طرح بزرگ چین برای هوش مصنوعی، ۵ هدف اصلی تعریف شده است. مثلاً این که چین تا سال ۲۰۲۵ یک صنعت جهانی با درآمد سالیانه ۴۰۰ میلیارد یوآن تشکیل دهد، به پیشرفت‌های مهم‌تری در عرصه تکنولوژی دست پیدا کند و تعدادی نرم‌افزارهای پیشگام در جهان داشته باشد. پنج سال بعد این کشور باید در این صنعت پیشگام شود (با فروش ۱ تریلیون دلاری) و همانطور که آمریکا و اروپا خطوط انقلاب صنعتی را تعریف کردند، این کشور هم کد اخلاقی و استانداردهای فنی این حوزه را مشخص کرده باشد.

رویکرد حزب کمونیست چین، حالت تجویزی و دستوری دارد. وزارت علم و فناوری این کشور به شرکت‌های تکنولوژیکی بزرگ چینی که در زیر رشته‌های هوش مصنوعی سرمایه گذاری کرده اند – مثل Tencent در حوزه تشخیص تصاویر پزشکی و Baidu در حوزه خودروهای مستقل – دستور داده که تلاششان را افزایش دهند. با این حال این طرح چین نسبت به بعضی دیگر از پروژه‌های توسعه این کشور مثل آنچه جی هوآنگ از شرکت سرمایه گذاری Bernstein شاهد آن بوده، عملی‌تر نیست. به گفته هو رابرتز از دانشگاه آکسفورد، این طرح صرفاً نقش یک مهر تأیید را دارد که خطر ورود به عرصه هوش مصنوعی را کم می‌کند، حوزه‌ای که تحت سلطه نهادهای دولت مرکزی، مقامات محلی و بخش خصوصی است.

در عمل این حمایت، شامل صرف انبوهی از سرمایه عمومی کشور می‌شود. بعضی از این سرمایه‌ها شکل مالیات و یارانه را دارند و در راستای طرح حمایت از “غول‌های کوچک” برای پرورش ده هزار استارتاپ امیدبخش در حوزه‌های مختلف از جمله هوش مصنوعی صرف می‌شوند. مقامات محلی حتی در استان‌های فقیرتری مثل لیائونینگ در شمال شرقی چین، طرح‌های انگیزشی مشابهی برای شرکت‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی دارند.

حمایت بعدی از سمت تدارکات دولتی به دست می‌آید. شرکت‌ها اعلام نمی‌کنند که قرارداد با بخش عمومی چقدر برایشان درآمدزایی دارد اما به احتمال زیاد این سهم زیاد است. مقامات محلی و مرکزی از فناوری‌های نظارتی شرکت SenseTime استفاده می‌کنند. Megvii هم که در زمینه تشخیص تصویر تخصص دارد، قراردادهای وسیعی با شرکت‌های دولتی دارد.

همچنین دولت مستقیماً روی شرکت‌های حوزه هوش مصنوعی سرمایه گذاری می‌کند. دولت مرکزی چند شرکت سرمایه گذاری در حوزه تکنولوژی دارد. مقامات محلی هم دائماً طرح‌های سرمایه گذاری خودشان را در این زمینه تهیه می‌کنند که اغلب مجهز به میلیاردها دلار سرمایه هستند. تیانجین که یک کلانشهر ساحلی است، در سال ۲۰۱۸ خبر از سرمایه گذاری ۱۶ میلیارد دلاری در حوزه هوش مصنوعی داد.

این اقدامات دولت به شرکت‌های چینی که سرمایه گذاران خارجی از ترس تحریم‌های آمریکا از نزدیک شدن به آنها خودداری می‌کنند، کمک می‌کند. در یک دور جذب سرمایه که توسط وزارت فضای سایبری چین انجام شد، این وزارتخانه بخش نامعلومی از سهام شرکت SenseTime را به دست آورد که ماه پیش هم یک بار دیگر به دلیل اتهام نقش داشتن در سرکوب اویغورها، توسط آمریکا تحریم شد (به گفته SenseTime این تحریم‌ها ناشی از یک سوء تفاهم درباره کسب و کار این شرکت هستند). شرکت دیگری به اسم صندوق سرمایه گذاری Mixed-Ownership Reform ۲۰۰ میلیون دلار از ۷۶۵ میلیون دلار سرمایه جذب شده در عرضه اولیه سهام این شرکت را تأمین کرده است. ۲۲۰ میلیون دلار هم از سمت دولت محلی تأمین شده است.

نکاتی که نادیده گرفته شدند

سرمایه دولت به همراه دسترسی به انواع داده‌های عمومی، به پیشرفت شرکت‌های هوش مصنوعی چینی در حوزه‌های مختلف کمک کرده است. به گفته شرکت خدمات مشاوره Bain، تا ماه ژوئن سال پیش بخش کلود شرکت علی بابای چین، ۶۲ سرویس مبتنی بر هوش مصنوعی در بین محصولاتش داشته از جمله فناوری‌های تشخیص صدا و تحلیل ویدیو. این در حالیست که مهم ترین رقیب غربی این شرکت یعنی مایکروسافت، ۴۷ سرویس مشابه داشته است. شرکت‌های SenseTime و Megvii نرم‌افزار و سخت‌افزارهای مرتبط با بینایی کامپیوتری را به صورت انبوه تولید می‌کنند که می‌توان آنها را برای کارخانجات تطبیق داده و نصب کرد. علیرغم اینکه تحریم‌های آمریکا باعث شده این شرکت‌ها به بخش عمده‌ای از بازارهای غرب دسترسی نداشته باشند، درآمد SenseTime از مبادلات خارجی در سال ۲۰۲۰ حدود ۷۶۲ میلیون یوآن برآورد می‌شود که این رقم دو سال قبل ۳۱۹ میلیون یوآن بود که عمدتاً از آسیای جنوب شرقی به دست آمده است.

اما چین با همه این موفقیت‌ها در حوزه صنعت هوش مصنوعی رد غرب را دنبال می‌کند. با وجود پیشگام بودن چین از نظر انتشار مقالات عملی مرتبط با حوزهٔ هوش مصنوعی، میزان انتشار مقالات چینی بازبینی شده توسط همتایان کمتر است. مقالات بازبینی شده توسط همتایان که نویسنده همکار دانشگاهی و شرکتی دارند یا اینکه در کنفرانس‌ها ارائه می‌شوند، معمولاً سطح استاندارد بالاتری دارند. این کشور از نظر کدنویس هوش مصنوعی با مهارت نسبت به جمعیتش پس از هند و آمریکا قرار دارد. به احتمال زیاد این کمبودها به سه دلیل همچنان پابرجا خواهند بود.

اول اینکه، ممکن است این سرمایه‌ها به صورت کارآمد و درست خرج نشوند. مثلاً مشخص نیست که چه میزان از سرمایه ۱۶ میلیارد دلاری تیانجین به درستی مستقر و استفاده شده است. مهم‌تر اینکه، پکن سیستمی برای پاداش دادن به مقامات محلی دارد که باعث ترویج مخارج مبتنی بر بدهی شده و به ندرت اتلاف و مخارج اضافه را جریمه می‌کند.

به گفته جفری دینگ از دانشگاه استنفورد بسیاری از سرمایه گذاری‌های دولت در حوزه هوش مصنوعی بی دقت و زائد هستند. ژنگ جینگهان از دانشگاه Lancaster، مستنداتی از ظهور شرکت‌هایی تهیه کرده که به دروغ ادعا می‌کنند در حال توسعه هوش مصنوعی هستند تا از دولت کمک بگیرند. یکی از تحلیل‌های صورت گرفته توسط شرکت مشاوره Deloitte نشان می‌دهد که ۹۹ درصد از استارتاپ‌های حوزه هوش مصنوعی به سبک خود اظهاری، جعلی هستند. به گفته جفری دینگ چنین اقداماتی علاوه بر از بین بردن سرمایه عمومی، باعث هدر رفت سرمایه انسانی کمیابی می‌شوند که می‌توان از آنها در جای دیگر استفاده بهتری کرد.

مشکل دوم چین، نداشتن امکان استخدام بهترین‌های هوش مصنوعی جهان است به ویژه آنهایی که روی تحقیقات سطح بالا کار می‌کنند. مطالعه صورت گرفته توسط یک اندیشکده در شیکاگو در سال ۲۰۲۰ نشان داد که بیش از نیمی از محققان رده بالای چینی در حوزه هوش مصنوعی در کشورهای خارجی کار می‌کنند. آمریکا و اروپا برای چنین افرادی جذابیت بیشتری دارند. گرچه یک سوم برترین استعدادهای هوش مصنوعی جهان از چین هستند، تنها یک دهم آنها در این کشور کار می‌کنند. مت شیهان، از بنیاد صلح بین المللی کارنگی که یک اندیشکده در واشنگتن است می‌گوید، کمبود محققان غیرچینی هم شرایط این کشور را سخت‌تر می‌کند.

مهم‌تر اینکه در طرح بزرگ حزب کمونیست چین، تکنولوژی‌های جدید نیمه‌هادی که در حوزه هوش مصنوعی کاربرد زیادی دارند، نادیده گرفته شده است. پس از شروع این طرح، دسترسی شرکت‌های چینی به تراشه‌های کامپیوتری پیشرفته محدودتر شده است. چون تقریباً همه این ریزپردازنده‌ها یا آمریکایی هستند یا با تجهیزات آمریکایی تولید می‌شوند. این شرکت‌ها همچنان با تحریم‌های وضع شده توسط دونالد ترامپ که در دوره جو بایدن هم ادامه پیدا کرده، دست‌وپنجه نرم می‌کنند. سال‌ها زمان می‌برد که شرکت‌های چینی بتوانند به رقبای خودشان در سطح جهان برسند.

این چالش‌ها در سال‌های پیش رو همچنان گریبانگیر صنایع تکنولوژیکی چین خواهند بود. ممکن است این شرایط باعث شود که تجارت هوش مصنوعی چین دچار رکود شده و دائماً محصولات ساده‌ای روانه بازار کند در حالی که آمریکایی‌ها و اروپایی‌ها پرچمدار پیشرفت‌های انقلابی هستند که ارزش استراتژیک و اقتصادی دارند. برای مثال هوش مصنوعی Wu-Dao 2 را در نظر بگیرید که هر چند نسبت به GPT-3 پیشرفت خوبی داشت، اما به جای ارائه یک فناوری انقلابی، صرفاً تغییر و اصلاحی در یک تکنولوژی قدیمی بود. بعید است که چنین مشکلاتی با سرمایهٔ مالیات دهندگان چینی قابل حل باشند.

مطالب مشابه